km 0 · start
Sierakowice
Drewniany kościół św. Marcina z lat 1820–1822 — ostatnia na Pomorzu świątynia w konstrukcji szkieletowej. Dziś wystawy i koncerty.
Koncepcja · alternatywa dla żwirowni
Las przy Mściszewicach · ok. 58 ha
Zamiast wydobycia żwiru — gospodarstwo sylwopastoralne: wypas rodzimych ras w zadrzewieniach, ochrona przyrody, lokalne produkty i spokojna turystyka.
Wczoraj i dziś
Zdjęcia: materiał lokalny · źródło: UG Sulęczyno
Ludzie i tradycja
Aktywni ludzie, żywa tradycja i bogate dziedzictwo — nie zaczynamy od zera.
Wspólne inicjatywy i wydarzenia, otwartość na gości i współpracę.
Wieloletnia, zaangażowana liderka wsi, znana w regionie z działań na rzecz mieszkańców.
Pamięć o kaszubskim rzeźbiarzu: spotkania, warsztaty i wydarzenia kulturalne.
Kaszubska kuchnia i tradycje, wydarzenia wiejskie, integracja mieszkańców.
Dziedzictwo artystyczne
Źródło: Nasze Miasto Kartuzy (2020), Kaszubski Uniwersytet Ludowy · zdjęcia: materiał lokalny
Wydarzenia
ok. 400
11. edycja w 2021 r. — a zaczynało się od 17 osób. Msza w kościele, przejazd przez Klukową Hutę i Stężycę, pokaz maszyn, poczęstunek.
Dożynki
Korowód z orkiestrą, chleb i wieniec, grochówka KGW, wykopki od motyki po kombajn, turniej wsi.
Źródła: kartuzy.info (zakończenie sezonu 2021; dożynki 15.08.2017)
Kalendarz wydarzeń · propozycja
Cztery pory roku, cztery powody, żeby przyjechać — i zostać dłużej.
Wiosna · majówka
Aktywna turystyka, historia i rodzinny wypoczynek.
Lato
Kameralne wydarzenie łączące obserwacje astronomiczne z kulturą i folklorem Kaszub.
Jesień
Lokalne produkty, tradycyjna kuchnia i rękodzieło.
Zima
Spokojna turystyka weekendowa.
Filmy
Dwa krótkie filmy o miejscach, od których można zacząć spacer po wsi. Kliknij zdjęcie, aby obejrzeć.
Film · 0:25 · Adrian Wenta | Odkrywaj ze mną
Wzniesiony w latach 20. XX wieku jako skromna budowla szachulcowa, z czasem stał się murowaną świątynią z dominującą wieżą. W środku drewniany strop z polichromiami i rzeźbione stacje Drogi Krzyżowej Czesława Birra.
Wokół kościoła: Ogród Maryjny, lapidarium z głazów narzutowych i kapliczki wydrążone w pniach drzew.
Opisy na podstawie opisów filmów przygotowanych przez ich autora · zdjęcia: materiał lokalny
Okolica
Mściszewice leżą na zielonym szlaku PTTK i na trasie rowerowej do Kamiennych Kręgów. Wokół — lasy mieszane i bukowe oraz jeziora.
Szlak pieszy PTTK · kolor zielony
96,4 km z Sierakowic do Czarnej Wody. Mściszewice są na 16. kilometrze — stąd szlak prowadzi przez Suchą i Węsiory do Kamiennych Kręgów i nad Jezioro Długie.
Pętla ok. 17 km (rowerowa, częściowo nieoznakowana): Sulęczyno — Bukowa Góra — Mściszewice — Węsiory — Kamienne Kręgi. W Mściszewicach mija kurhany.
Lasy mieszane i bukowe wokół wsi — na spacery, rower, grzyby i jagody. Leśna ścieżka gospodarstwa mogłaby połączyć się z tymi drogami.
Jezioro Mściszewickie — w samej wsi. Jez. Długie przy Kamiennych Kręgach (na zielonym szlaku), Węgorzyno — ok. 5 km, Mausz — ok. 11 km.
Źródła: PTTK — Znakowane Szlaki Turystyczne Województwa Pomorskiego; szwajcariakaszubska.com; UG Sulęczyno; nocowanie.pl (odległości orientacyjne)
Zielony Szlak Kręgów Kamiennych
Mściszewice leżą na trasie, która łączy dwa najważniejsze miejsca kamiennych kręgów na Pomorzu — Węsiory i Odry — oraz jeziora Kaszub z Borami Tucholskimi.
km 0 · start
Drewniany kościół św. Marcina z lat 1820–1822 — ostatnia na Pomorzu świątynia w konstrukcji szkieletowej. Dziś wystawy i koncerty.
km 16,0 · tu jesteśmy
Jezioro w środku wsi, kościół, kurhany z epoki żelaza, restauracja U Rzeźbiarza i Wiejska Kuźnia Pamięci Czesława Birra.
km 19,5–21,4 · na szlaku
Cmentarzysko Gotów z I–III w. n.e.: cztery kamienne kręgi i kurhany w lesie nad Jeziorem Długim.
km 24,7 · na szlaku
Jeziora Długie i Czarne, lasy i pagórki Pojezierza Kaszubskiego.
km 38,1 · na szlaku
Rzeka Wda — popularny szlak kajakowy, spływy do Wdzydz.
w pobliżu · osobna wycieczka
Kaszubski Park Etnograficzny — pierwszy skansen w Polsce, założony w 1906 r. przez Teodorę i Izydora Gulgowskich.
km 84,7–86,3 · na szlaku
Największe kamienne kręgi w Polsce: 12 kręgów, ok. 30 kurhanów, ponad 600 pochówków.
w pobliżu · osobna wycieczka
Zwiedzanie z przewodnikiem: od formy gipsowej po zdobienie. Pn–pt 9–12, po rezerwacji telefonicznej.
Ilustracje miejsc to piktogramy — zdjęcia znajdziesz pod linkami. Zdjęcie Mściszewic: materiał lokalny.
Dla mieszkańców
Nie trzeba przechodzić całego szlaku. Kilka pomysłów na wyjście prosto z Mściszewic:
5,4 km
Przez Suchą i Węsiory do kręgów nad Jeziorem Długim. Ok. 1,5 h w jedną stronę.
8,7 km
Dalej za kręgami, przez przesmyk między jeziorami Czarnym i Skrzynka. Na pół dnia.
16 km
Dojazd do Sierakowic, a potem pieszo przez Tuchlino, Widną Górę i Podjazy do Mściszewic.
Masz zdjęcia z zielonego szlaku, z kręgów albo znad jeziora? Prześlij je — z Twoją zgodą stworzymy z nich galerię Mściszewic na tej stronie.
Ciekawostki
1
Kamienne kręgi w Odrach są największe w Polsce i drugie co do wielkości w Europie. Na niektórych kamieniach rosną porosty liczące kilkaset lat.
2
Kręgi były nie tylko cmentarzyskiem. Badacze uważają, że Goci zbierali się w nich na wiece, narady i obrzędy.
3
W czasie II wojny światowej Himmler kazał otoczyć kręgi w Odrach i Węsiorach drutem kolczastym.
4
Miejscowa przestroga mówi: nie zabieraj kamienia z kręgów, bo sprowadzisz nieszczęście. Dobra rada także dla ochrony zabytku.
5
Kościół w Sierakowicach, gdzie zaczyna się szlak, to ostatnia świątynia na Pomorzu zbudowana w konstrukcji szkieletowej.
6
Wdzydze Kiszewskie, niedaleko szlaku, mają pierwszy skansen w Polsce — od 1906 r., dziś ponad 50 zabytkowych budynków.
Przed wyjściem
Oficjalny Portal Pomorskich Szlaków PTTK — opis szlaku kilometr po kilometrze.
Interaktywna mapa turystyczna szlaku — planowanie odcinków i plik GPX do pobrania.
Pomorskie.travel — zdjęcia, historia i dojazd.
Pomorskie.travel — największe kręgi w Polsce.
Pętla rowerowa przez Mściszewice i Węsiory.
Film — zobacz, jak wygląda Wda na odcinku przy szlaku.
Przed wyjściem sprawdź aktualny przebieg szlaku i oznakowanie w terenie. Źródła: PTTK, mapa-turystyczna.pl, pomorskie.travel, Lubiana, exploregdansk.info, medievalheritage.eu, imperiumromanum.pl.
Agroleśnictwo
Drzewa, uprawy paszowe i chów zwierząt prowadzone jako jeden system.
Tradycyjne formy tego systemu są w Europie znane od wieków jako pastwiska leśne (wood pastures).
Zwierzęta
Polskie rasy o małych wymaganiach, przystosowane do wypasu na ubogich siedliskach.
polska rasa rodzima
Wygląd: czarne lub czerwone boki, biały pas wzdłuż grzbietu i biały brzuch.
Rola: zjada głównie trawy i turzyce, ogranicza wysoką ruń.
polska rasa owiec
Wygląd: biała, szorstka wełna; tryki z rogami.
Rola: dokładnie zgryza niską ruń, ma skromne wymagania.
polskie rasy rodzime
Wygląd: koza karpacka — długi włos, różne umaszczenie, szablaste rogi.
Rola: zgryzają liście, krzewy i młode odrosty.
Źródło: opinie IUNG-PIB i PODR w Lubaniu (2026)
Zasady wypasu
Mała obsada, rotacja i stały monitoring — według zaleceń ekspertów.
01
Wypas na polanach, obrzeżach i w luźniejszych fragmentach lasu
02
Kwatery i wypas rotacyjny — teren ma czas odpocząć
03
Ochrona młodych drzew i miejsc naturalnego odnowienia
04
Strefy buforowe bez wypasu przy ciekach i mokradłach
05
Start od małej obsady, korygowanej według stanu roślinności
06
Powierzchnie porównawcze, na których zwierzęta się nie pasą
07
Coroczny monitoring runa, podszytu i odnowienia drzew oraz dobrostanu zwierząt
Wg zaleceń PODR w Lubaniu i IUNG-PIB (2026) · obsada pastwisk leśnych w Europie: ok. 0,1–0,6 DJP/ha
Korzyści dla przyrody
Kontrolowany wypas to narzędzie czynnej ochrony przyrody — potwierdzone badaniami.
96,5%
mniej pędów inwazyjnej nawłoci po latach wypasu bydła (Nagy i in. 2020)
99,8%
mniej pędów nawłoci przy wypasie owiec (Nagy i in. 2020)
ok. 30%
niższa warstwa krzewów w polskich starych borach sosnowych z wypasem koników (Boiko i in. 2019)
Polany, obrzeża i zwarte fragmenty lasu obok siebie — więcej miejsc do życia dla roślin i zwierząt.
Nowe pastwiska leśne w Niemczech miały więcej gatunków ptaków niż las czy pastwisko (Rösch i in. 2019).
Zwierzęta ograniczają suchą biomasę na polanach i obrzeżach lasu (Batcheler i in. 2024).
Źródło: opinia PODR w Lubaniu (2026) i cytowana w niej literatura naukowa
Sprawdzone przykłady
Podobne połączenie gospodarstwa, przyrody, edukacji i turystyki już działa.
Polska · Mazowsze
ok. 20 ha
Kozy w zadrzewieniach i pszczoły. W Sieci Zagród Edukacyjnych — rocznie kilkuset gości i tysiące dzieci.
Niemcy · Hesja
8 ha
System sylwopastoralny dla bydła mlecznego: ponad 600 drzew i krzewów, założony w 2021 r.
Hiszpania · k. Madrytu
10 ha
Hodowla bydła i agroturystyka od 2013 r.: praca przy zwierzętach, warsztaty, ule, staw dla płazów.
Źródła: EU CAP Network, JLU Gießen (GH2 Silvopastoral), opinie IUNG-PIB i prof. A. Bobca
Ostatni pasterski dzwonek
Las przy Mściszewicach · plan ogólny Gminy Sulęczyno
Plan ogólny gminy z 2026 r. przeznaczył ok. 58 ha Lasu przy Mściszewicach na strefę górnictwa i wydobycia. Proponujemy dla niego inną drogę.
131,31 km²
powierzchnia gminy
11,72%
powierzchni powiatu kartuskiego
ok. 58 ha
Lasu przy Mściszewicach w strefie górnictwa (plan ogólny 2026)
To decyzja nie tylko o 58 hektarach. To decyzja o tym, jaki charakter Gmina Sulęczyno zachowa na przyszłość.
Źródło: Plan ogólny Gminy Sulęczyno, uchwała nr XXVIII/185/2026 z 25.06.2026
Koncepcja · do uzgodnienia
Gospodarstwo sylwopastoralne w Lesie — las zostaje, a zwierzęta, ludzie i przyroda korzystają z niego razem.
ok. 58 ha
Pastwiska, polany, tereny wilgotne, zadrzewienia i ok. 50-letnie drzewostany sosnowe — jako jedna, spójna mozaika. Tak opisują teren opinie eksperckie przygotowane dla koncepcji.
Zwierzęta na ok. 30 ha. Pozostała część Lasu zostaje bez zwierząt — jako ostoja dla przyrody i miejsce spacerów.
Propozycja zagospodarowania · schemat
Przykładowy podział Lasu: wypas w kwaterach (łącznie ok. 30 ha), leśna ścieżka dookoła, plac przygody przy drodze wojewódzkiej i połączenie z zielonym szlakiem.
Schemat poglądowy. Granica terenu w uproszczeniu wg mapy ewidencyjnej; skala orientacyjna. Położenie kwater, ścieżki i placu — przykładowe, do ustalenia po badaniach glebowych i botanicznych.
Opinie i poparcie
„Przedstawioną koncepcję […] oceniam zdecydowanie pozytywnie i w pełni popieram jej realizację.”
prof. dr hab. Andrzej BobiecUniwersytet Rzeszowski, Katedra Ochrony Przyrody i Ekologii Krajobrazu · 8.10.2026
„Innowacja ma szansę stać się demonstracyjnym obiektem, unikalnym na skalę Polski.”
IUNG-PIB w PuławachInstytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa · 9.10.2026
„Z punktu widzenia agroleśnictwa i ochrony środowiska przedsięwzięcie należy zaopiniować pozytywnie.”
Pomorski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w LubaniuOpinia o korzyściach środowiskowych
„[…] interesujący potencjał dla rozwoju turystyki, promocji walorów Szwajcarii Kaszubskiej oraz aktywizacji lokalnej społeczności.”
Stowarzyszenie Turystyczne KaszubyList poparcia · Kartuzy, 20.10.2026
Cytaty z pisemnych opinii i listu poparcia przekazanych autorowi koncepcji
Co zyskują Mściszewice
Gospodarstwo sylwopastoralne na blisko 60 ha lasu byłoby w Polsce rzadkością. Takie miejsca przyciągają nie tylko turystów, ale też naukowców, instytuty i doradców rolniczych.
Jeden z nielicznych w kraju obiektów pokazowych łączących las, wypas i ochronę przyrody. Szansa na udział w europejskich sieciach wymiany wiedzy o agroleśnictwie.
Monitoring roślinności i gleby oraz badania zachowania i dobrostanu zwierząt, prowadzone przez instytuty i uczelnie. Wizyty badawcze, praktyki studenckie, prace dyplomowe.
Dni pola, szkolenia i wizyty studyjne dla doradców rolniczych i rolników z Pomorza i całej Polski.
Grupy naukowe, studenci i szkoły przyjeżdżają także poza sezonem turystycznym — potrzebują noclegów, posiłków i przewodników.
Publikacje, konferencje i media: Mściszewice kojarzone z nowoczesną ochroną przyrody i dziedzictwem Kaszub, a nie z wydobyciem.
Zajęcia dla szkoły, spotkania z naukowcami, wyniki badań dostępne dla mieszkańców i okolicznych gospodarstw.
„[…] projekt może stać się nie tylko przedsięwzięciem gospodarczym, lecz również cennym poligonem demonstracyjnym i badawczym.”
prof. dr hab. Andrzej BobiecUniwersytet Rzeszowski
„Innowacja ma szansę stać się demonstracyjnym obiektem, unikalnym na skalę Polski i przydatnym dla rozwoju kompetencji doradców rolno-środowiskowych i producentów rolnych.”
IUNG-PIB w Puławachopinia z 9.10.2026
Korzyści opisane jako możliwe — zależą od realizacji koncepcji i współpracy z instytucjami naukowymi.
Przestrzeń dla wszystkich
Łącznie ok. 30 ha z ok. 58 ha. Mobilne, estetyczne ogrodzenia chronią zwierzęta — nie zamykają całego terenu.
Dostęp do atrakcyjnych miejsc i tras spacerowych dla mieszkańców i gości.
Zadrzewienia i przyrodnicze elementy krajobrazu zostają na miejscu.
„Ogrodzeniu podlegać mają jedynie wybrane części gospodarstwa przeznaczone na pastwiska […], natomiast pozostały teren ma zachować otwarty charakter.”
Stowarzyszenie Turystyczne Kaszuby
Slow tourism · koncepcja trasy
Pomysł na cały dzień, w oparciu o istniejącą trasę „Sulęczyńskie Kurhany”, która już łączy Mściszewice, Węsiory i Kamienne Kręgi.
1 · 9:00
Kawa, orientacja na trasie, widok na jezioro.
2 · 9:30–11:00
Leśne pastwiska, zwierzęta, rzeźby, kapliczki, punkt widokowy.
3 · 11:00–12:00
Cmentarzysko z I–III w. n.e., łączone z Gotami.
4 · 12:00–14:00
Kaszubska kuchnia u gospodarzy lub w okolicy.
5 · 14:00–16:00
Rękodzieło, sery, miód, zioła i przetwory od lokalnych wytwórców.
6 · 16:00–17:00
Tą samą trasą albo dłuższą pętlą rowerową.
Koncepcja — przebieg szlaku do wytyczenia. Cel: gość spędza w okolicy cały dzień, a wydatki zostają lokalnie.
Sztuka w krajobrazie
Kapliczki, rzeźba ludowa i rękodzieło — tworzone razem z lokalnymi twórcami.
Boże Męki — świadectwo wiary i historii mieszkańców.
Twórczość Czesława i Sylwii Birr jako żywy punkt odniesienia.
Rzeźba, haft kaszubski, ceramika i kuchnia regionalna.
Płaskorzeźby, drogowskazy i ławki — forma ma uzupełniać las, a nie go dominować.
Zdjęcia: kapliczka (materiał lokalny) i kaszubskie figurki ludowe
Dla dzieci i rodzin
W ustalonych dniach i godzinach: obserwacja przyrody, zajęcia o lesie, łąkach i wodzie, sezonowe wydarzenia.
Powalone pnie, gałęzie, ziemia i woda zamiast urządzeń. Inspiracja: Rezerwat Dzikich Dzieci w Lublinie.
W bezpiecznej formule: małe grupy, opiekun, higiena, wydzielone miejsca — bez wchodzenia na pastwiska.
Zdjęcie kóz i ilustracja placu: poglądowe · szczegóły do ustalenia, jeśli koncepcja zostanie zrealizowana
Lokalne produkty i współpraca
Turystyka zaczyna się przy stole. Gospodarstwo może sprzedawać także produkty sąsiadów.
Wspólna etykieta dla produktów gospodarstwa i mieszkańców — z informacją, kto je wytworzył.
Miód · sery · zioła · przetwory · ryby wędzone · rękodzieło
dłuższe pobyty gości
lokalne menu
nowi odbiorcy rękodzieła
spacery i opowieści
wspólna oferta
powód, by zostać
Możliwe etapy
Jeśli koncepcja zostanie przyjęta, gospodarstwo powstawałoby stopniowo. Kolejny etap zaczyna się dopiero wtedy, gdy poprzedni dobrze działa.
Co powstaje
Pierwsze kwatery z mobilnymi ogrodzeniami, zwierzęta rodzimych ras, poidła i wiaty. Leśna ścieżka i parking przy DW 214.
Co zyskują mieszkańcy
Las nadal otwarty do spacerów. Jasne zasady na tablicach przy wejściach.
Co powstaje
Plac przygody przy parkingu. Przystanki na ścieżce: kapliczka, płaskorzeźby, tablice o wypasie. Pierwsze warsztaty.
Co zyskują mieszkańcy
Miejsce zabaw dla dzieci z Mściszewic. Zamówienia dla lokalnych twórców.
Co powstaje
Spacery z przewodnikiem, dzień wypasu, wydarzenia sezonowe, punkt sprzedaży lokalnych produktów.
Co zyskują mieszkańcy
Możliwość sprzedaży własnych produktów i udziału w wydarzeniach.
Co powstaje
Wspólna marka „Posmakuj Mściszewic”. Oferta łączona z noclegami, restauracją U Rzeźbiarza, zielonym szlakiem i Kamiennymi Kręgami.
Co zyskują mieszkańcy
Więcej gości we wsi i dodatkowy dochód dla okolicznych gospodarstw.
Kolejność przykładowa · tempo zależy od uzgodnień dotyczących Lasu, finansowania i współpracy lokalnej
Status
Koncepcja ma mocne podstawy merytoryczne, ale wiele kroków jest jeszcze przed nami.
Dostęp do terenu
Proponowane zasady korzystania z terenu — chcemy je omówić z mieszkańcami, zanim zostaną ustalone.
Zapraszamy
W tej koncepcji gospodarstwo jest częścią wsi. Goście, którzy przyjadą na wypas i leśną ścieżkę, będą szukać lokalnego jedzenia, rękodzieła, noclegów i kolejnych atrakcji — to szansa dla okolicznych wytwórców.
Masz pomysł na współpracę, produkt albo atrakcję? Chętnie porozmawiamy o koncepcji i odpowiemy na pytania.
Maciej Kolasa, Mściszewice
Źródła
Zdjęcia oznaczone jako lokalne pochodzą z materiałów lokalnych; ilustracje i wizualizacje poglądowe nie przedstawiają rzeczywistego terenu.